Gelin g\u00f6r\u00fcn ki \u00f6zellikle de yapay zekan\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131yla birlikte kimse hi\u00e7bir \u015fey okumuyor. Literat\u00fcr\u00fc bilmiyor. Kardaki ayak izleri hi\u00e7 \u00f6nemli de\u011fil. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n bilimsel arkaplanlar\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc de\u011fil. Literat\u00fcr yazma yapay zekalar\u0131 bile var. Haliyle karda b\u0131rak\u0131lan ayak izleri art\u0131k \u00e7ok uzun kalam\u0131yor (bilimsel ileti\u015fim bile k\u00fcresel iklim de\u011fi\u015fikli\u011finden nasibini alm\u0131\u015fsa demek). <\/p>\n\n\n\n
At\u0131flar performans de\u011ferlendirme sistemlerince “kalite” g\u00f6stergesi say\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan performans\u00e7\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar i\u00e7in bu say\u0131y\u0131 bir \u015fekilde art\u0131rmak m\u00fchim. Hele de yapay zeka bunca dahil olmu\u015fken daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmam\u0131\u015f eserlerin\/dergilerin at\u0131f alma potansiyeli giderek daha da d\u00fc\u015f\u00fcyor. Bu d\u00fc\u015fme de beraberinde zoraki at\u0131f taleplerini getiriyor. Peki nedir zoraki at\u0131f? <\/p>\n\n\n\n
Zoraki at\u0131f, bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n g\u00f6n\u00fcll\u00fc gerek\u00e7elere de\u011fil, sosyal, kurumsal ya da ki\u015fisel bask\u0131lara dayanarak yapt\u0131\u011f\u0131 at\u0131flar<\/strong>\u0131 ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. \u0130ngilizce literat\u00fcrde en s\u0131k coercive citation kullan\u0131lsa da obligatory citation veya citation manipulation gibi terimlerle de kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131 oluyor. Zoraki at\u0131flar genellikle \u015fu yollarla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor: <\/p>\n\n\n\n Dergi edit\u00f6rlerinin yazarlar\u0131 kendi dergilerine at\u0131f vermeye zorlamas\u0131: <\/strong>Etki fakt\u00f6r\u00fc hesaplamas\u0131na (dolay\u0131s\u0131yla ara\u015ft\u0131rma de\u011ferlendirme sistemlerinin tapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7eyrek s\u0131n\u0131flamas\u0131na) dergi kendine at\u0131flar\u0131 dahil de\u011fil. Payda yaln\u0131zca yay\u0131nlanm\u0131\u015f makale ve derleme say\u0131s\u0131n\u0131 dikkate al\u0131rken pay t\u00fcm yay\u0131nlar\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 at\u0131f say\u0131s\u0131n\u0131 dikkate al\u0131yor. Bu durumda dergi edit\u00f6rleri dergi etki fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc y\u00fckseltmek i\u00e7in ya y\u0131ll\u0131k olarak dergide bir \u00f6nceki y\u0131l bas\u0131lan hee\u011f\u011fr \u015feye at\u0131f yapan bir editoryal yay\u0131nl\u0131yor ve pay\u0131 art\u0131r\u0131yor (bu konuda bir makale yazm\u0131\u015ft\u0131k: https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S1751157721000924<\/a>) ya da her yazardan dergide yay\u0131nlayacaklar\u0131 makalelerden dergilerine y\u00f6nelik at\u0131f istiyor. T\u00fcrkiye’de \u00e7ok pop\u00fcler bir \u00f6rne\u011fi vard\u0131 bunun: Energy education science and technology. Etki fakt\u00f6r\u00fc 34 ile Science dergisini bile geride b\u0131rakm\u0131\u015f bu dergide yay\u0131nlanan her makalenin sonunda dergide yay\u0131nlanm\u0131\u015f di\u011fer makalelere at\u0131f vard\u0131 ve derginin kendine at\u0131f oran\u0131 %98 idi. Bu fark edildi ve dergi s\u0131rra kadem bast\u0131. En belirgin zoraki at\u0131f uygulamalar\u0131ndan biri bu: Zoraki at\u0131f yoluyla derginin at\u0131f say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rarak at\u0131f manip\u00fclasyonu yapmak. <\/p>\n\n\n\n Hakemlerin at\u0131f listesine kendi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ekletmesi (ve bu at\u0131f\u0131n gerek\u00e7elendirilmemesi)<\/strong>: Dergi\/proje hakemli\u011fi bilimsel bilginin ge\u00e7erlili\u011fini sa\u011flayan en kritik e\u015fik bek\u00e7ili\u011fi mekanizmalar\u0131ndan biri. Ancak bu pozisyon k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ciddi bir \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na da zemin haz\u0131rl\u0131yor. En yayg\u0131n \u00f6rneklerden biri ise hakemin yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirme s\u0131ras\u0131nda kendi yay\u0131nlar\u0131na at\u0131f istemesi ve yap\u0131lmamas\u0131 halinde cal\u0131\u015fmay\u0131 reddetme veya s\u00fcreci s\u00fcr\u00fcncemede b\u0131rakmas\u0131 riski. <\/p>\n\n\n\n Bu noktada bizde isimlendirmenin \u00e7ok yanl\u0131\u015f yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeden edemeyece\u011fim. Hakemlik de\u011fil yap\u0131lan \u015fey \u00e7\u00fcnk\u00fc, “akran de\u011ferlendirmesi”. Bir bilimsel konuda bir yaz\u0131 yaz\u0131yorsunuz ve o alandaki bir “akran\u0131n\u0131z” de\u011ferlendiriyor. Bu bir g\u00fc\u00e7 sava\u015f\u0131 veya g\u00fc\u00e7 g\u00f6sterisi de\u011fil. Bir denetim mekanizmas\u0131. <\/p>\n\n\n\n Minik bir anekdot anlatmama izin verin burada. Doktora \u00f6\u011frencisiyken en sevdi\u011fim dergi olan Scientometrics’ten iki hakemlik geldi. Dergi tek k\u00f6rleme kullan\u0131yor ve yazarlar\u0131 g\u00f6rebiliyorum. \u00c7al\u0131\u015fmalardan birinin yazar\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m alan\u0131n babalar\u0131ndan biri (literally), di\u011feri onun bilimsel varisi. Ben kim k\u00f6pek Small’un makalesini de\u011ferlendireyim diye kayg\u0131lardan kayg\u0131 be\u011feniyorum o s\u0131ra. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fclke i\u00e7inde g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak yapt\u0131\u011f\u0131m edit\u00f6rl\u00fck i\u00e7in bile daha d\u00fcnk\u00fc \u00e7ocuk bir ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisi ne hakla profes\u00f6rlerin makalelerini d\u00fczenleyebilir diye \u015fikayet ediliyorum sa\u011fa sola. Neyse sonra hayat\u0131mda yazd\u0131\u011f\u0131m en g\u00fczel raporu o iki makale i\u00e7in yazd\u0131m san\u0131r\u0131m. “Akran” ile kastedilenin ne oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131m an da bu raporlar\u0131 sisteme y\u00fckledi\u011fim and\u0131. <\/p>\n\n\n\n Akran de\u011ferlendirme s\u00fcrecinde zoraki at\u0131f nas\u0131l oluyor peki? Mesela yazd\u0131\u011f\u0131m o raporda Small’dan at\u0131f yapmad\u0131\u011f\u0131 makaleme at\u0131f yapmas\u0131n\u0131 isteseydim zoraki at\u0131f olur muydu? Olabilirdi de, olmayabilirdi de… Bu sizin tavsiyenizi nas\u0131l yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z ile ilgili. <\/p>\n\n\n\n S\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u015fey \u015fu: Ben tavsiye etmeyi tercih etmiyorum ama e\u011fer tavsiye edilen ilgili \u00e7al\u0131\u015fma ger\u00e7ekten \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n iyile\u015fmesine katk\u0131 sa\u011fl\u0131yorsa ve gerek\u00e7elendirilerek \u00f6neriliyorsa sorun olmayabilir. Ge\u00e7ende bir dergiden ret ald\u0131k. Sebebi yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyin \u00e7ok benzerinin benzer bir teknikle daha \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131yd\u0131 ve maalesef biz o makaleyi atlam\u0131\u015ft\u0131k. Bu sayede eksi\u011fi g\u00f6rm\u00fc\u015f olduk ve ikinci durak \u00f6ncesi makaleyi \u00e7ok detayl\u0131 bir de\u011fi\u015fime sokuyoruz. \u0130\u015fte bahsetti\u011fim denetim mekanizmas\u0131 bu. <\/p>\n\n\n\n Ancak di\u011fer taraftan bir\u00e7ok zaman hakemin yaln\u0131zca kendi ad\u0131n\u0131 g\u00f6rmek istedi\u011fi durumlar var. Hatta bazen belli belirsiz ifadelerle bu talep maskelenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor (“\u015fu derginin \u015fu say\u0131s\u0131nda bir makale g\u00f6rd\u00fcm, k\u00fcnyesi de bu. Tiz at\u0131f yap\u0131la.” Acaba kimin, aa onunmu\u015f :=)). <\/p>\n\n\n\n Bu t\u00fcr talepler \u00e7o\u011fu zaman gerek\u00e7esiz ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u011flam\u0131yla ilgisiz oldu\u011fu halde yazar, bu at\u0131f\u0131 yapmad\u0131\u011f\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n kabul edilmeyece\u011fi endi\u015fesiyle itiraz etmeksizin ekleme yap\u0131yor. Yani tam da bundan oluyor ve \u00e7o\u011funlukla da ba\u015far\u0131ya ula\u015f\u0131yor. <\/p>\n\n\n Burada \u00e7ok \u00f6nemli bir problem daha var. Hakemlerin kamusal bir g\u00f6revi var ve bu kamusal g\u00f6revi ki\u015fisel g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fck ve at\u0131f say\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131yor. Bu durumun yaln\u0131zca etik d\u0131\u015f\u0131 de\u011fil; ayn\u0131 zamanda bilimsel literat\u00fcr\u00fc yapay \u015fekilde \u015fi\u015firen, kaynak kullan\u0131m\u0131n\u0131 \u00e7arp\u0131tan ve ger\u00e7ekten katk\u0131 sunan literat\u00fcr\u00fcn izini kaybettiren bir davran\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6ylemek bence yanl\u0131\u015f olmaz. <\/p>\n\n\n\n Kurumsal ya da hiyerar\u015fik zorunluluklar nedeniyle yap\u0131lan at\u0131flar<\/strong>: Zoraki at\u0131f sadece dergilerde ya da hakemlikte kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131km\u0131yor. Kurum i\u00e7i dinamiklerde, \u00f6zellikle de hiyerar\u015finin kuvvetli oldu\u011fu yap\u0131larda daha sessiz, ama daha s\u00fcrekli bir bi\u00e7imde i\u015fliyor. \u00d6rne\u011fin bir ara\u015ft\u0131rma ekibinde, projeye do\u011frudan katk\u0131 sunmayan ama masan\u0131n hep ba\u015f\u0131nda oturan ki\u015filere yap\u0131lan \u201cte\u015fekk\u00fcr ama\u00e7l\u0131 at\u0131flar\u201d ya da “mevki gere\u011fi” referanslar\u2026 Bu gibi durumlarda yazar, at\u0131f\u0131n akademik gerek\u00e7esini de\u011fil, kurumsal sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek karar veriyor. Dan\u0131\u015fman ya da k\u0131demli meslekta\u015flar\u0131n zoraki at\u0131f bask\u0131s\u0131 kurmas\u0131<\/strong>: Bu belki de zoraki at\u0131f\u0131n en ki\u015fisel, en k\u0131r\u0131lgan ve en toksik bi\u00e7imlerinden biri. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011frudan ili\u015fkisel d\u00fczlemde, \u00e7o\u011funlukla da g\u00fc\u00e7 asimetrisi i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fiyor. Tez dan\u0131\u015fman\u0131, j\u00fcri \u00fcyesi, ayn\u0131 alanda birlikte k\u0131demli akademisyen sizden zoraki at\u0131f talebinde bulunabiliyor ve bu talep \u00e7o\u011fu zaman akademik bir \u00f6neri gibi de\u011fil, bir hak talebi olarak dile getirilebiliyor. At\u0131flar\u0131n politik y\u00f6n\u00fc<\/strong><\/p>\n\n\n\n A\u00e7\u0131k at\u0131flar \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131m bir makalede Latour’un at\u0131flar\u0131n politik y\u00f6n\u00fcne ili\u015fkin fikirlerine dair okuma yapma f\u0131rsat\u0131m olmu\u015ftu (ilgili \u00e7al\u0131\u015fma: https:\/\/asistdl.onlinelibrary.wiley.com\/doi\/full\/10.1002\/asi.24982<\/a> – Latour’un kitab\u0131: Science in action: How to follow scientists and engineers through society<\/em>). Latour’a g\u00f6re at\u0131flar sadece kaynak g\u00f6stermek de\u011fil, bilimsel s\u00f6ylemde g\u00fc\u00e7 \u00fcretmek ve pozisyon almak i\u00e7in de kullan\u0131lan stratejik ara\u00e7lar. Normalde yazarlar referanslar\u0131 titizlikle se\u00e7erek arg\u00fcman\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131r, rakip s\u00f6ylemleri etkisizle\u015ftirir, belirli bilimsel topluluklarla ittifak kurar. Ancak san\u0131yorum ayn\u0131 ara\u00e7, bu kez at\u0131f talep edenler taraf\u0131ndan, zoraki at\u0131flar yoluyla, kendi otoritelerini dayatmak\/olu\u015fturmak i\u00e7in de kullan\u0131labiliyor. Bazen bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131, yaln\u0131zca bir konuda fikir \u00fcretti\u011fi i\u00e7in de\u011fil, konumunu hat\u0131rlatmak i\u00e7in de at\u0131f bekleyebiliyor. At\u0131f talebi ifadeleri \u00e7o\u011fu zaman, literat\u00fcrde iz b\u0131rakm\u0131\u015f bir katk\u0131n\u0131n de\u011fil; sesini duyurma g\u00fcc\u00fcn\u00fc elinde tutan bir pozisyonun ilan\u0131 gibi. <\/p>\n\n\n\n Demeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u015fey \u015fu: zoraki at\u0131f talepleri, yaln\u0131zca bireysel k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131n de\u011fil, yap\u0131sal e\u015fitsizliklerin de tezah\u00fcr\u00fc gibi. At\u0131f, bir metinde g\u00f6r\u00fcnmekten ibaret de\u011fil, bir s\u00f6ylem alan\u0131n\u0131 kimin kontrol etti\u011fiyle de ilgili. Bu alan\u0131 zorla geni\u015fletmeye \u00e7al\u0131\u015fmak, bilimsel ileti\u015fimi g\u00fc\u00e7 ili\u015fkilerinin g\u00f6lgesinde yeniden \u015fekillendirmek anlam\u0131na geliyor. <\/p>\n\n\n\n Ne yap\u0131lmal\u0131? Bireysel refleksler ve yap\u0131sal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm Burton, S., Basil, D. Z., Soboleva, A., & Nesbit, P. (2024). Cite me! Perspectives on coercive citation in reviewing. Journal of Services Marketing<\/em>, 38(7), 809\u2013815. https:\/\/doi.org\/10.1108\/JSM-08-2024-0387 <\/a><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Bireysel d\u00fczeyde neler yap\u0131labilir?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Edit\u00f6re\/fon sa\u011flay\u0131c\u0131ya bildirin:<\/strong> E\u011fer hakem s\u00fcrecinde gerek\u00e7esiz bir \u015fekilde zoraki at\u0131f talebi varsa, bunu \u00e7ekinmeden edit\u00f6re veya fon sa\u011flay\u0131c\u0131ya yaz\u0131n. Bu sizi zor yazar yapmaz; aksine de\u011ferlendirme s\u00fcrecinin sa\u011fl\u0131kl\u0131 i\u015flemesine katk\u0131 sunar.<\/p>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.zehrataskin.com\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/image-1024x1024.png\")
Ve b\u00f6ylece at\u0131f, bir akademik y\u00f6nlendirme olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p bir kurumsal itaat simgesine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Bilimsel ileti\u015fimi de\u011fil, sembolik bir sadakat kural\u0131 \u00fcretiyor.<\/p>\n\n\n\n
Bu tip at\u0131flar metinde genellikle kendini belli ediyor zaten. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ana ak\u0131\u015f\u0131yla alakas\u0131z, yaln\u0131zca birka\u00e7 sat\u0131rla ge\u00e7i\u015ftirilen, \u201c\u00f6nemli bir katk\u0131 da \u015fu \u00e7al\u0131\u015fmada sunulmu\u015ftur\u201d gibi mu\u011flak ifadelerle paketlenmi\u015f ve \u00e7o\u011fu zaman bir gerek\u00e7eye ba\u011flanmam\u0131\u015f referanslar. Bu at\u0131flarda gen\u00e7 ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n \u00f6znel yorgunlu\u011funu de\u011fil, bilimin kolektif yap\u0131s\u0131ndaki hiyerar\u015fiye dayanan adaletsizli\u011fi de g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Zoraki at\u0131f talepleriyle kar\u015f\u0131la\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00e7o\u011fu zaman sessiz kal\u0131yor. Bu sessizlik, sistemin do\u011frudan par\u00e7as\u0131 h\u00e2line gelen g\u00fc\u00e7 asimetrilerinden ve akademik \u201ciyi ge\u00e7inme k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201dnden besleniyor. Oysa bu durumla ba\u015f etmenin bireysel ve yap\u0131sal yollar\u0131 var. Bu \u00f6nerileri \u00e7\u0131karmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck oranda a\u015fa\u011f\u0131daki makaleden yararland\u0131m. Size de \u00f6neririm: <\/p>\n\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.zehrataskin.com\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/image-1-1024x439.png\")
<\/figure>\n\n\n\n