{"id":2380,"date":"2025-11-23T18:46:44","date_gmt":"2025-11-23T15:46:44","guid":{"rendered":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/?p=2380"},"modified":"2025-11-23T20:29:09","modified_gmt":"2025-11-23T17:29:09","slug":"bilimsel-hafizanin-kor-alanlari-ve-mulchenkonun-kaybolan-hikayesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/2025\/11\/23\/bilimsel-hafizanin-kor-alanlari-ve-mulchenkonun-kaybolan-hikayesi\/","title":{"rendered":"Bilimsel haf\u0131zan\u0131n k\u00f6r alanlar\u0131 ve Mulchenko’nun kaybolan hikayesi"},"content":{"rendered":"\n

Ge\u00e7en hafta ara\u015ft\u0131rma grubumdan Ivan (Kislenko) ve Emanuel (Kulczycki) tek kelime ile ef-sa-ne bir makale yay\u0131nlad\u0131lar. Ben de Poznan’dayd\u0131m ve onlarla makalelerini tart\u0131\u015fma f\u0131rsat\u0131m oldu. Bu makalenin ileti\u015fimini yapmak zorunda hissediyorum kendimi \u00e7\u00fcnk\u00fc somut bir \u00f6rnek \u00fczerinden akademik haf\u0131zan\u0131n nas\u0131l \u015fekillendi\u011fini g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seren bir eser bu. Her zaman oldu\u011fu gibi \u00f6nce makale k\u00fcnyesi: <\/p>\n\n\n\n

\n

Kislenko, I. & Kulczycki, E. (2025). The Matilda Effect in Soviet scientometrics? Nalimov, Mulchenko, and the origins of Naukometriya. Quantitative Science Studies<\/em>. doi: https:\/\/doi.org\/10.1162\/QSS.a.397<\/a><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ba\u015flamadan \u00f6nce: Naukometriya -herkesin bildi\u011fi ad\u0131yla “Scientometrics”- yani bilimetri nedir? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131n\u0131n \u00f6nemini anlatmadan \u00f6nce Naukometriya <\/em>kavram\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak isterim zira bu hikaye T\u00fcrkiye\u2019de pek de bilinen bir hikaye de\u011fil. Bu kavram\u0131 literat\u00fcre kazand\u0131ran isim olarak bilinen Nalimov (Naukometriya kitab\u0131 iki yazarl\u0131yken kavram\u0131n isim babas\u0131 <\/strong>olarak yaln\u0131zca Nalimov\u2019u zikretti\u011fimizi bir yere not edin. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu yaz\u0131 tam olarak onunla ilgili), 1969\u2019da yay\u0131mlanan Naukometriya kitab\u0131nda bilimi yaln\u0131zca say\u0131labilir \u00e7\u0131kt\u0131lardan olu\u015fan bir \u00fcretim alan\u0131 gibi de\u011fil, bir bilgi ak\u0131\u015f\u0131 s\u00fcreci olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi \u00f6neriyordu. Bu yakla\u015f\u0131m Bat\u0131\u2019da Derek de Solla Price\u2019\u0131n h\u0131zla etki yaratan b\u00fcy\u00fcme yasalar\u0131ndan ve bilimsel literat\u00fcr\u00fc d\u0131\u015far\u0131dan g\u00f6zleyen modellerinden olduk\u00e7a farkl\u0131yd\u0131. Price\u2019\u0131n modeli, at\u0131f dizinlerinin yarat\u0131c\u0131s\u0131 Garfield\u2019\u0131n da uygulamal\u0131 olarak g\u00f6sterdi\u011fi gibi politika yap\u0131c\u0131lar i\u00e7in sade ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00e7er\u00e7eve sunmu\u015ftu ve bu nedenle Bat\u0131\u2019da bilimin \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde Price \u00e7izgisinde kuruldu. Oysa Naukometriya\u2019n\u0131n bak\u0131\u015f\u0131 bilimin temel birim olarak bireyi de\u011fil, ili\u015fkileri, ak\u0131\u015flar\u0131 ve ortak \u00fcretimi merkeze alan bamba\u015fka bir d\u00fcnya tahayy\u00fcl ediyordu. Bu fark\u0131 bir metaforla anlatmak gerekirse Price bilimi tek bir bireyin sahnesi olarak kurgularken, Naukometriya bu yaln\u0131z birey imgesini \u00e7\u00f6zen ve bilimi toplumsal ili\u015fkilerin \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok katmanl\u0131 bir a\u011f i\u00e7inde kavrayan bir alternatif sunuyordu.<\/p>\n\n\n\n

Bu girizgahtan sonra d\u00f6nelim makaleye. Ivan ve Emanuel’in makalesi Sovyet bilim \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc gelene\u011finin kurucu metinlerinden Naukometriya kitab\u0131n\u0131n ger\u00e7ekten kim taraf\u0131ndan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeniden ele al\u0131yor. Kitap bug\u00fcne kadar neredeyse her zaman sadece Vasiliy Nalimov\u2019un eseri olarak an\u0131ld\u0131. Oysa kitab\u0131n kapak yazar\u0131 iki ki\u015fi: Nalimov ve Zinaida Maksimovna Mulchenko. \u00c7al\u0131\u015fma bu e\u015f yazarl\u0131\u011f\u0131n ger\u00e7ekte ne anlama geldi\u011fini, Mulchenko\u2019nun g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn neden silindi\u011fini ve bunun Matilda Etkisi<\/a> ba\u011flam\u0131nda nas\u0131l a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini ara\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Zinaida Maksimovna Mulchenko kimdir? <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Naukometriya\u2019n\u0131n kapak sayfas\u0131nda yer almas\u0131na ra\u011fmen akademik haf\u0131zadan neredeyse tamamen silinen Zinaida Maksimovna Mulchenko Sovyet bilim tarihinde istisnai fakat g\u00f6r\u00fcnmez b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f bir fig\u00fcr. 1960\u2019lar\u0131n sonunda Nalimov\u2019un doktora \u00f6\u011frencisi <\/strong>olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ancak k\u0131sa s\u00fcrede yaln\u0131zca bir \u00f6\u011frenci de\u011fil sibernetik, bilim politikas\u0131 ve bilimsel planlama alanlar\u0131nda aktif \u00e7al\u0131\u015fan bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Sovyet Bilimler Akademisi b\u00fcnyesinde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar onu bilim sosyolojisi ile bibliyometri aras\u0131ndaki kesi\u015fimde konumland\u0131r\u0131yor, ki bu d\u00f6nemi i\u00e7in olduk\u00e7a nadir bir uzmanl\u0131k alan\u0131. Dahas\u0131, Sovyetler Birli\u011finde bilim \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk doktora tezini savunarak alan\u0131n kurucu fig\u00fcrlerinden biri oluyor. Buna ra\u011fmen ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc akademide uzun s\u00fcrm\u00fcyor. Evlilik sonras\u0131 sistemden \u00e7ekiliyor ve zamanla bilimsel kay\u0131tlarda izi siliniyor. <\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Zinaida Mulchenko (makalede ge\u00e7en fotograf\u0131)<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Mulchenko\u2019nun Naukometriya\u2019ya katk\u0131s\u0131n\u0131n boyutunu anlamak i\u00e7in Ivan ve Emanuel metin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131, i\u00e7erik analizi ve ortak yazarl\u0131k ili\u015fkilerini birlikte ele alan kapsaml\u0131 bir y\u00f6ntem uygulam\u0131\u015flar. Ortaya \u00e7\u0131kan tablo Mulchenko\u2019nun bu kitab\u0131n yaln\u0131zca e\u015flik eden ikinci imza de\u011fil, teorik \u00e7er\u00e7evenin ger\u00e7ek ortak yarat\u0131c\u0131s\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor. \u00d6ncelikle Mulchenko\u2019nun doktora tezinin b\u00f6l\u00fcm yap\u0131s\u0131, analitik yakla\u015f\u0131m\u0131 ve hatta kavramsalla\u015ft\u0131rma mant\u0131\u011f\u0131 Naukometriya ile neredeyse birebir \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcyor. \u00dcstelik bu benzerlik tek y\u00f6nl\u00fc bir etkilenme ili\u015fkisi de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc tezin \u00f6zetinde, daha \u00f6nce yay\u0131mlanan baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n Naukometriya\u2019n\u0131n temellerini olu\u015fturdu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtiliyor. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7o\u011fu 1967 ve 1968 y\u0131llar\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015f ve \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131nda birinci yazar Mulchenko. Dolay\u0131s\u0131yla kitab\u0131n ana fikirleri asl\u0131nda bu erken d\u00f6nem ortak \u00fcretimden filizleniyor.<\/p>\n\n\n\n

Metin d\u00fczeyindeki kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar da bunu do\u011fruluyor. Paragraf ve c\u00fcmle \u00f6l\u00e7e\u011finde yap\u0131lan analizler Naukometriya\u2019n\u0131n \u00e7e\u015fitli b\u00f6l\u00fcmlerinin Mulchenko\u2019nun tezindeki a\u00e7\u0131klamalarla b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortaya koyuyor. \u00d6rnekler, analojiler ve kavramsal ge\u00e7i\u015fler bile ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel izlekten besleniyor. Bu yaln\u0131zca bi\u00e7imsel benzerlik de\u011fil. Kitap boyunca bilimi biyosistemlere benzeten, onu geri bildirim d\u00f6ng\u00fcleriyle kendini d\u00fczenleyen bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6ren temel yakla\u015f\u0131m, Mulchenko\u2019nun tezinde \u00e7ok daha erken ve daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde i\u015flenmi\u015f durumda. Ayr\u0131ca ortak yay\u0131n ge\u00e7mi\u015fi de ayn\u0131 hikayeyi destekliyor. T\u00fcm bu bulgular, kitab\u0131n sonradan Bat\u0131\u2019da \u201cNalimov\u2019un eseri\u201d olarak an\u0131lmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamakta yetersiz \u00e7\u00fcnk\u00fc eldeki kan\u0131tlar Naukometriya\u2019n\u0131n asl\u0131nda iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn e\u015fit a\u011f\u0131rl\u0131kla \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir \u00e7al\u0131\u015fma oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n

Zinaida Mulchenko tarihten nas\u0131l silindi? Matilda etkisi nas\u0131l i\u015fledi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mulchenko\u2019nun ad\u0131 Naukometriya\u2019n\u0131n kapak sayfas\u0131nda yer alsa da kitab\u0131n Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda ve hatta Sovyet sonras\u0131 literat\u00fcrde yaln\u0131zca Nalimov\u2019a atfedilmesi tesad\u00fcf de\u011fil. Makale, bu silinme s\u00fcrecinin \u00fc\u00e7 ayr\u0131 d\u00fczlemde ve birbirini besleyen bir \u00f6r\u00fcnt\u00fcyle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini g\u00f6steriyor. \u0130lk alan biyografik kay\u0131tlar. <\/strong>Nalimov \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f iki ciltlik kapsaml\u0131 biyografide Mulchenko\u2019nun ad\u0131 neredeyse hi\u00e7 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Ortak makaleler anlat\u0131l\u0131rken bile dil tekil bir anlat\u0131ya kay\u0131yor ve \u201cNalimov \u015f\u00f6yle demi\u015ftir\u201d gibi ifadelerle fikirlerin kolektif \u00fcretimi ki\u015fiselle\u015ftiriliyor. Bu durum yaln\u0131zca bir yaz\u0131m tercihi de\u011fil. Mulchenko\u2019nun katk\u0131lar\u0131n\u0131n dil i\u00e7inde erimesine neden olan sistematik bir g\u00f6r\u00fcnmezle\u015ftirme bi\u00e7imi.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci silinme alan\u0131, Eugene Garfield\u2019\u0131n y\u0131llara yay\u0131lan yaz\u0131lar\u0131 ve mektuplar\u0131. <\/strong>Garfield 1980\u2019lerden 2000\u2019lere uzanan bu metinlerde Naukometriya\u2019dan s\u00f6z ederken Mulchenko\u2019nun ad\u0131n\u0131 hi\u00e7 anm\u0131yor. Baz\u0131 durumlarda ismini ya da cinsiyetini dahi yanl\u0131\u015f aktar\u0131yor (he\/him). Bat\u0131\u2019da kitab\u0131n tek yazarl\u0131 hat\u0131rlanmas\u0131nda bu eksik temsilin son derece belirleyici bir rol\u00fc oldu\u011fu a\u00e7\u0131k \u00e7\u00fcnk\u00fc Garfield\u2019\u0131n metinleri Scientometrics alan\u0131n\u0131n kurucu haf\u0131zas\u0131n\u0131 \u015fekillendiren ana metinler.<\/p>\n\n\n\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc silinme alan\u0131 ise 2001 tarihli Scientometrics \u00f6zel say\u0131s\u0131.<\/strong> Nalimov\u2019a adanan bu say\u0131da neredeyse t\u00fcm yazarlar kitaptan \u201cNalimov\u2019un Naukometriya\u2019s\u0131\u201d diye bahsediyor. Bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma asl\u0131nda iki imzal\u0131 olan metinleri yaln\u0131zca \u201cNalimov, 1972\u201d \u015feklinde tek adla al\u0131nt\u0131l\u0131yor. Dahas\u0131, Mulchenko\u2019nun birinci yazar oldu\u011fu makaleler bile \u201cNalimov\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 (coauthored by Z. M. Mulchenko)\u201d gibi hiyerar\u015fik ve uzakla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir dille sunuluyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00fc\u00e7 alan\u0131 yan yana koydu\u011fumuzda ortaya \u00e7\u0131kan \u00f6r\u00fcnt\u00fc net: Mulchenko yetkin olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011fil, alan\u0131n kurucu haf\u0131zas\u0131 erkek fig\u00fcrler etraf\u0131nda\/taraf\u0131ndan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6r\u00fcnmezle\u015fti.<\/strong> Bu Matilda Etkisinin bilim \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc tarihindeki tipik bir tezah\u00fcr\u00fc. Mulchenko yaln\u0131zca ikinci yazar de\u011fildi. Kitab\u0131n kavramsal omurgas\u0131n\u0131n kurucu ortaklar\u0131ndan biriydi. Buna ra\u011fmen, Sovyet akademisinin hiyerar\u015fik yap\u0131s\u0131 ve uluslararas\u0131 bilimsel belle\u011fin cinsiyete y\u00f6nelik k\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc onu disiplinin tarihinden neredeyse tamamen sildi. Neyse ki bu sorunun fark\u0131na varan iki ara\u015ft\u0131rmac\u0131 bunu raporlad\u0131 ve nihayet tarihe bir iz b\u0131rakt\u0131lar. <\/p>\n\n\n\n

Mulchenko \u00fczerinden bilim tarihini ve bilimsel haf\u0131zay\u0131 yeniden okumak…<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Mulchenko\u2019nun hikayesi Naukometriya\u2019y\u0131 yaln\u0131zca bir kitap olarak de\u011fil de bir bilim anlay\u0131\u015f\u0131 olarak yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi sa\u011fl\u0131yor. Bilimi bireysel ba\u015far\u0131lar, s\u0131ralamalar ve etki \u00f6l\u00e7\u00fctleri \u00fczerinden kavrayan g\u00fcncel de\u011ferlendirme rejimleri ile Naukometriya\u2019n\u0131n ili\u015fkisel, d\u00f6ng\u00fcsel ve kolektif bilim tahayy\u00fcl\u00fc aras\u0131ndaki fark, bug\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z akademik krizleri anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir kap\u0131 aral\u0131yor. Dahas\u0131, bilimsel haf\u0131za kimi g\u00f6r\u00fcyor, kimi unutuyor, kimi tek ba\u015f\u0131na deha ilan ediyor sorular\u0131n\u0131n yan\u0131t\u0131 bu hikayede \u00e7ok a\u00e7\u0131k. Bilimsel \u00f6l\u00e7\u00fcm \u00fczerine kurulu bir alan\u0131n kendi kurucu metinlerinden birinde bile kad\u0131n eme\u011finin sislendirilmi\u015f olmas\u0131 \u00f6l\u00e7me k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ne t\u00fcr k\u00f6r noktalar \u00fcretebildi\u011fini g\u00f6steren g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00f6rnek. Naukometriya\u2019y\u0131 yeniden okumay\u0131 yaln\u0131zca tarihsel bir ke\u015fif olarak adland\u0131rmak g\u00fc\u00e7. Ayn\u0131 zamanda bilimsel de\u011ferlendirmeyi nas\u0131l kurdu\u011fumuzu, bilginin nas\u0131l dola\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kimlerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in bir f\u0131rsat. Y\u0131l olmu\u015f 2025, f\u0131rsatlar\u0131 iyi de\u011ferlendirmeyi bilmek gerek. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ge\u00e7en hafta ara\u015ft\u0131rma grubumdan Ivan (Kislenko) ve Emanuel (Kulczycki) tek kelime ile ef-sa-ne bir makale yay\u0131nlad\u0131lar. Ben de Poznan’dayd\u0131m ve onlarla makalelerini tart\u0131\u015fma f\u0131rsat\u0131m oldu.…<\/p>\n

Devam\u0131n\u0131 okuyunBilimsel haf\u0131zan\u0131n k\u00f6r alanlar\u0131 ve Mulchenko’nun kaybolan hikayesi<\/span><\/a><\/div>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2380","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","entry"],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2380","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2380"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2380\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2389,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2380\/revisions\/2389"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2380"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2380"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2380"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}