1960\u2019larda Nijerya\u2019da demiryolu ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 giderek bozulmaya ba\u015fl\u0131yor. Trenler gecikiyor, hizmet kalitesi d\u00fc\u015f\u00fcyor, yolculuklar zorla\u015f\u0131yor. \u0130lk bak\u0131\u015fta beklenen tepki a\u00e7\u0131k: yolcular\u0131n \u015fikayet etmesi, itiraz etmesi, ses \u00e7\u0131karmas\u0131. Ama olan bu de\u011fil. En \u00e7ok rahats\u0131z olan ve bunu yapabilecek imk\u00e2na sahip olanlar konu\u015fmak yerine gitmeyi tercih ediyor. Otob\u00fcslere, kamyonlara, daha pahal\u0131 ve \u00e7o\u011fu zaman daha g\u00fcvensiz alternatiflere y\u00f6neliyorlar. Demiryollar\u0131 ise giderek daha az \u015fikayet al\u0131yor. Kalan yolcular ya daha az talepk\u00e2r ya da ba\u015fka se\u00e7ene\u011fi olmayan ki\u015filer. Y\u00f6netim i\u00e7in tablo yan\u0131lt\u0131c\u0131 bi\u00e7imde sakinle\u015fiyor. Oysa sistem d\u00fczelmiyor, aksine daha da bozuluyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc sorunu g\u00f6renler art\u0131k orada de\u011fil. En g\u00fc\u00e7l\u00fc geri bildirim kayna\u011f\u0131 sessizce kaybolmu\u015f durumda.<\/p>\n\n\n\n
Bu tuhaf durum bir ekonomistin dikkatini \u00e7ekiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada bir sistem bozuluyor ama bu bozulma onu d\u00fczeltmesi gereken bask\u0131y\u0131 \u00fcretmiyor. Tam tersine, bozulma sessizlikle birlikte ilerliyor. Bu g\u00f6zlem, daha sonra iktisat\u00e7\u0131 Albert O. Hirschman\u2019\u0131n kurumlar\u0131n ve \u00f6rg\u00fctlerin neden bazen y\u0131llarca d\u00fczelmeden kalabildi\u011fini a\u00e7\u0131klayan \u00e7er\u00e7evesinin \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor.<\/p>\n\n\n\n
Exit, Voice, and Loyalty<\/strong><\/p>\n\n\n\n Son d\u00f6nemde bir doktora savunmas\u0131, son a\u015famas\u0131na gelmi\u015f ve olduk\u00e7a disiplinleraras\u0131 bir \u00e7er\u00e7eveye oturttu\u011fumuz bir proje ve hen\u00fcz ba\u015f\u0131nda olan yeni bir doktora tez \u00f6nerisi nedeniyle \u00e7ok farkl\u0131 alanlardan eser okudum. Kurumlar\u0131n i\u015fleyi\u015fiyle ilgili okuduklar\u0131m\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 o kadar \u00e7ok \u00e7izdim ki blogumun bu y\u0131lki kotas\u0131 dolmu\u015f bile olabilir. Bu kitaplardan biri de Exit, Voice, and Loyalty.<\/p>\n\n\n\n Kitap ilk bak\u0131\u015fta firmalar, \u00f6rg\u00fctler ve devletler \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f klasik bir iktisat \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gibi duruyor. Oysa \u00e7ok daha temel bir sorunun pe\u015finde. Bir sistem bozuldu\u011funda i\u00e7indekiler ne yapar? Konu\u015fur mu, gider mi, yoksa kal\u0131p susar m\u0131? Hirschman bu soruyu \u00fc\u00e7 kavram \u00fczerinden ele al\u0131yor: \u00e7\u0131k\u0131\u015f, ses \u00e7\u0131karma ve sadakat.<\/p>\n\n\n\n Kitap boyunca Hirschman, bu \u00fc\u00e7 tepki bi\u00e7iminin birbirleriyle nas\u0131l etkile\u015fime girdi\u011fini, hangi ko\u015fullarda hangisinin bask\u0131n hale geldi\u011fini ve bu dengenin bozulmas\u0131n\u0131n ne t\u00fcr sonu\u00e7lar \u00fcretti\u011fini tart\u0131\u015f\u0131yor. En \u00f6nemlisi de \u015funu g\u00f6steriyor: Sorunlar\u0131n kal\u0131c\u0131 hale gelmesi \u00e7o\u011fu zaman bilgi eksikli\u011finden ya da k\u00f6t\u00fc niyetten de\u011fil, bu tepki mekanizmalar\u0131n\u0131n nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu y\u00fczden bu kitab\u0131 yaln\u0131zca iktisat ya da siyaset bilimi literat\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131 olarak de\u011fil, akademiyi d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in de g\u00fc\u00e7l\u00fc bir mercek olarak okumak m\u00fcmk\u00fcn. Ya da belki ben her \u015feye akademi g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcyle bakmay\u0131 tercih ediyorum. Bu yaz\u0131 da Hirschman\u2019\u0131n kurdu\u011fu bu kavramlar\u0131n bende ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcyle ilgili.<\/p>\n\n\n\n Exit: Geri \u00e7ekilme veya ger\u00e7ek \u00e7\u0131k\u0131\u015f<\/strong><\/p>\n\n\n\n Exit, sistemden \u00e7\u0131kmak ya da geri \u00e7ekilmek olarak yorumlanabilir. Bu \u00e7\u0131k\u0131\u015f bazen a\u00e7\u0131k ve radikal, bazen ise sessiz ve kademeli. Akademide her iki bi\u00e7imi de g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn ve ikisi de bana ayn\u0131 yap\u0131sal sorunun farkl\u0131 y\u00fczleri gibi geliyor.<\/p>\n\n\n\n Ger\u00e7ek \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ben ba\u011f\u0131n kopmas\u0131 olarak okudum. Ba\u015fka bir \u00fclkeye gitmek, ba\u015fka bir kuruma ge\u00e7mek ya da akademiden tamamen ayr\u0131lmak bu kapsama giriyor. Bunlar y\u00fcksek maliyetli kararlar. Kariyer, kimlik ve birikmi\u015f sembolik sermaye kayb\u0131 anlam\u0131na geliyor. Bu y\u00fczden herkes i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ayr\u0131ca bu t\u00fcr \u00e7\u0131k\u0131\u015flar \u00e7o\u011fu zaman sistemin bir sorunu olarak de\u011fil, bireysel bir tercih olarak anlat\u0131l\u0131yor. \u201cZaten akademiye uygun de\u011fildi\u201d ya da \u201cba\u015fka bir yol se\u00e7ti\u201d gibi c\u00fcmlelerle \u00e7er\u00e7eveleniyor. B\u00f6ylece sistem en g\u00fc\u00e7l\u00fc ele\u015ftiri kaynaklar\u0131ndan birini kaybetti\u011fini fark etmeden yoluna devam edebiliyor.<\/p>\n\n\n\n Ama akademide \u00e7ok daha yayg\u0131n olan \u00e7\u0131k\u0131\u015f bi\u00e7imi bu de\u011fil gibi bir taraftan da. Daha s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan, sistemin i\u00e7inde kal\u0131rken yap\u0131lan k\u0131smi geri \u00e7ekilme. Tart\u0131\u015fmalardan uzak durmak, belirli konulara girmemek, riskli i\u015fbirliklerinden ka\u00e7\u0131nmak, konu\u015fmamay\u0131 tercih etmek. \u0130nsanlar akademide kal\u0131yor ama akademinin baz\u0131 alanlar\u0131ndan \u00e7ekiliyor. Bu geri \u00e7ekilme birey i\u00e7in k\u0131sa vadede koruyucu olabilir. Enerjiyi, zaman\u0131 ve itibar\u0131 muhafaza etmeyi sa\u011fl\u0131yor. Ancak yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda sistem i\u00e7in hayati bir geri bildirim mekanizmas\u0131n\u0131 da ortadan kald\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu noktada sessizlik yan\u0131lt\u0131c\u0131. En \u00e7ok sorunu g\u00f6renler ya tamamen \u00e7\u0131k\u0131yor ya da sessizce geri \u00e7ekiliyor. Geriye kalanlar ise \u00e7o\u011fu zaman daha az talepk\u00e2r ya da ba\u015fka se\u00e7ene\u011fi olmayan ki\u015filer. Ortaya \u00e7\u0131kan sakinlik kolayca memnuniyetle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131labiliyor. Oysa sorun \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f de\u011fil. Sadece art\u0131k dile getirilmiyor.<\/p>\n\n\n\n Bu nedenle akademide \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yaln\u0131zca \u201cgitmek\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmek bana eksik geliyor. As\u0131l y\u0131prat\u0131c\u0131 olan, kal\u0131p \u00e7ekilmek. Konu\u015fmadan kalmak, itiraz etmeden devam etmek, sorunlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp sessizle\u015fmek. Bu haliyle bireysel bir tercih olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yor, sistemin kendisini \u015fekillendiren bir tepkiye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n Voice: Ses \u00e7\u0131karmak ama hangi ko\u015fullarda?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ses \u00e7\u0131karmak sistemden \u00e7\u0131kmadan itiraz etmek, rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 dile getirmek, konu\u015fmak demek. \u0130lk bak\u0131\u015fta akademi i\u00e7in en makbul tepki bi\u00e7imi bu gibi duruyor. Ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnce, tart\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve akademik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck gibi kavramlar akademinin kendisini tan\u0131mlarken en \u00e7ok ba\u015fvurdu\u011fu kavramlar. Bu y\u00fczden ses \u00e7\u0131karman\u0131n akademide g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131 bekleniyor.<\/p>\n\n\n\n Halbuki sistemin i\u00e7indeyseniz, ses \u00e7\u0131karma i\u015finin akademide san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar serbest bir alan olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilirsiniz. Ses \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcn ama her ko\u015fulda de\u011fil. Kimin konu\u015ftu\u011fu, ne zaman konu\u015ftu\u011fu ve hangi ba\u011flamda konu\u015ftu\u011fu son derece belirleyici. Ayn\u0131 s\u00f6z, farkl\u0131 bir konumdan geldi\u011finde bamba\u015fka tepkilerle kar\u015f\u0131lanabiliyor. Bu y\u00fczden ses \u00e7\u0131karmak \u00e7o\u011fu zaman yaln\u0131zca entelekt\u00fcel bir tercihten kaynaklanm\u0131yor, ciddi bir risk hesab\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n Bana kal\u0131rsa burada \u00f6nemli olan bir ba\u015fka nokta da \u00e7\u0131kar\u0131lan sesin \u00e7o\u011fu zaman h\u0131zla ki\u015fiselle\u015ftirilmesi. Yap\u0131sal bir soruna i\u015faret eden ele\u015ftiriler bile k\u0131sa s\u00fcrede bireysel bir rahats\u0131zl\u0131k, ki\u015fisel bir problem ya da \u201cuyumsuzluk\u201d olarak etiketlenebiliyor. B\u00f6yle olunca ses \u00e7\u0131karan ki\u015fi, tart\u0131\u015fman\u0131n konusu olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p tart\u0131\u015fman\u0131n kendisi haline geliyor. Bu da ses \u00e7\u0131karman\u0131n bedelini belirgin bi\u00e7imde art\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu ko\u015fullarda ses \u00e7\u0131karman\u0131n neden s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak zor de\u011fil. \u0130nsanlar konu\u015fuyor, ama \u00f6l\u00e7erek konu\u015fuyor. Konu\u015fuyor, ama her \u015feyi de\u011fil. Konu\u015fuyor, ama tam da en kritik noktada susmay\u0131 tercih ediyor. B\u00f6ylece ortada bir ses varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ama bu sesin d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc g\u00fcc\u00fc giderek zay\u0131fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n \u00c7\u0131k\u0131\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yazd\u0131klar\u0131mla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde, ses \u00e7\u0131karman\u0131n akademide neden \u00e7o\u011fu zaman tek ba\u015f\u0131na i\u015fe yaramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha iyi anl\u0131yorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n bu kadar yayg\u0131n oldu\u011fu, geri \u00e7ekilmenin bu kadar normalle\u015fti\u011fi bir yerde, ses de yaln\u0131z kal\u0131yor. Ses \u00e7\u0131karanlar azal\u0131yor; kalanlar ise giderek daha dikkatli, daha temkinli ve daha yaln\u0131z konu\u015fuyor.<\/p>\n\n\n\n Bu y\u00fczden akademide ses \u00e7\u0131karmay\u0131 yaln\u0131zca \u201ckonu\u015fmak\u201d olarak de\u011fil, hangi ko\u015fullarda konu\u015fman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekiyor. Bana g\u00f6re as\u0131l mesele akademide ses \u00e7\u0131karman\u0131n neden bu kadar zahmetli ve neden bu kadar pahal\u0131 oldu\u011fu.<\/p>\n\n\n\n Loyalty: Kalmak ama susmak<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sadakat \u00e7o\u011fu zaman en az sorgulanan tepki bi\u00e7imi. Akademide de \u00f6yle. Kalmak, devam etmek, sistemi terk etmemek genellikle olumlu bir tutum gibi sunuluyor. Sab\u0131rla beklemek, zamana yaymak, \u00e7at\u0131\u015fmadan ka\u00e7\u0131nmak olgunlukla, deneyimle, hatta sorumluluk duygusuyla ili\u015fkilendiriliyor. Bu y\u00fczden sadakat ilk bak\u0131\u015fta en makul se\u00e7enek gibi durabiliyor.<\/p>\n\n\n\n Ama biraz yak\u0131ndan bak\u0131nca, sadakatin her zaman aktif ve bilin\u00e7li bir ba\u011fl\u0131l\u0131k anlam\u0131na gelmedi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Akademide sadakat \u00e7o\u011fu zaman a\u00e7\u0131k bir destekten \u00e7ok, sessizlikle kendini g\u00f6steriyor. Konu\u015fmamak, itiraz etmemek, yanl\u0131\u015f zamanda yanl\u0131\u015f yerde durmamak. Sistemle a\u00e7\u0131k bir \u00e7at\u0131\u015fmaya girmeden, sorunlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp idare etmeyi tercih etmek. Bu haliyle sadakat, kalmak ama ses \u00e7\u0131karmamak anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n\n\n\n Bana kal\u0131rsa sadakatin en kritik yan\u0131, ses \u00e7\u0131karmayla kurdu\u011fu ili\u015fki. Sadakat belirli bir noktaya kadar konu\u015fmaya zaman kazand\u0131rabilir. \u0130nsanlar hemen \u00e7\u0131kmak yerine kal\u0131r, sistemi i\u00e7eriden d\u00fczeltme ihtimalini tartar. Ama bu nokta a\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sadakat, ses \u00e7\u0131karman\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir engel haline gelmeye ba\u015fl\u0131yor. Konu\u015fmak yerine beklemek, itiraz etmek yerine susmak al\u0131\u015fkanl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. B\u00f6ylece sadakat, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan bir tutum olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, stat\u00fckoyu koruyan bir mekanizmaya evriliyor.<\/p>\n\n\n\n Akademide bunun \u00e7ok tan\u0131d\u0131k \u00f6rnekleri var. Sorunlar biliniyor ama \u201c\u015fimdi s\u0131ras\u0131 de\u011fil\u201d. Yanl\u0131\u015flar fark ediliyor ama \u201czamanla d\u00fczelir\u201d. Yap\u0131sal meseleler konu\u015fuluyor ama \u201cortam uygun de\u011fil\u201d. Bu erteleme hali uzad\u0131k\u00e7a sessizlik normalle\u015fiyor. Sadakat de ele\u015ftirel bir duru\u015fun de\u011fil, uyumun ad\u0131 haline geliyor.<\/p>\n\n\n\n Bu noktada sadakat, \u00e7\u0131k\u0131\u015f ve ses \u00e7\u0131karma aras\u0131nda garip bir denge kuruyor. \u00c7\u0131k\u0131\u015f\u0131n maliyeti y\u00fcksek oldu\u011fu i\u00e7in insanlar kal\u0131yor. Ses \u00e7\u0131karman\u0131n bedeli a\u011f\u0131r oldu\u011fu i\u00e7in susuyor. Geriye kalan \u015fey, hareket etmeyen ama \u00e7\u00f6z\u00fclen bir yap\u0131 oluyor.<\/p>\n\n\n\n Neden bir \u015feyler d\u00fczelmiyor?<\/strong> <\/p>\n\n\n\n (bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn fonunda Nijerya tren sistemine g\u00f6nderme olarak Fikri Karayel’den trenler \u00e7al\u0131yor)<\/p>\n\n\n\n Bu \u00fc\u00e7 tepki bi\u00e7imini birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde akademide neden pek \u00e7ok sorunun y\u0131llarca de\u011fi\u015fmeden kald\u0131\u011f\u0131 daha anla\u015f\u0131l\u0131r hale geliyor. \u00c7\u0131k\u0131\u015f var ama \u00e7o\u011fu zaman sessiz. Ses \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcn ama pahal\u0131. Sadakat ise \u00e7o\u011fu zaman susmakla e\u015f anlaml\u0131. B\u00f6yle bir dengede sistem kendisini onaracak geri bildirimi \u00fcretmekte zorlan\u0131yor. D\u0131\u015far\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu durum istikrar gibi g\u00f6r\u00fcnebiliyor. Oysa bu istikrar sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de\u011fil, konu\u015fulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n\n\n\n Bu y\u00fczden akademide sorunlar\u0131n kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 bana \u00e7o\u011fu zaman bilgi eksikli\u011fiyle ya da k\u00f6t\u00fc niyetle a\u00e7\u0131klanabilir gibi gelmiyor. As\u0131l mesele, bu sorunlara verilen tepkilerin yap\u0131s\u0131. \u00c7\u0131k\u0131\u015f\u0131n, ses \u00e7\u0131karman\u0131n ve sadakatin nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bu yaz\u0131y\u0131 bir re\u00e7ete sunmak i\u00e7in yazmad\u0131m. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 neden yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131 ben de \u00e7ok bilmiyorum. San\u0131r\u0131m akademiye al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m yerden de\u011fil, biraz daha d\u0131\u015far\u0131dan bakmay\u0131 denemek i\u00e7in yazd\u0131m. \u00c7\u0131k\u0131\u015f, ses \u00e7\u0131karma ve sadakat kavramlar\u0131, akademide olup biteni anlamak i\u00e7in bana farkl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnme alan\u0131 a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n\n\n Belki de mesele daha \u00e7ok konu\u015fmak ya da daha \u00e7ok kalmak de\u011fil. Hangi ko\u015fullarda konu\u015fabildi\u011fimiz, hangi ko\u015fullarda kalabildi\u011fimiz ve ne zaman sessizle\u015fti\u011fimiz. Bazen ses \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131, hatta nihayet duyuldu\u011funu sand\u0131\u011f\u0131n bir anda, duyulan\u0131n s\u00f6ylediklerin de\u011fil de sayende a\u00e7\u0131lan f\u0131rsatlar oldu\u011funu fark etmek. O f\u0131rsatlar\u0131n kimlere yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek. Bu s\u00fcre\u00e7te kendi konumunu, sistemin i\u00e7indeki yerini yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmek.<\/p>\n\n\n\n Ve tam bu noktada, \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 yeniden, belki bu sefer \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmek. Buna ra\u011fmen, ya da belki tam da bu y\u00fczden, i\u00e7indeki uyumsuzun h\u00e2l\u00e2 ses \u00e7\u0131karman gerekti\u011fini f\u0131s\u0131ldamas\u0131. Susman\u0131n daha g\u00fcvenli, gitmenin daha temiz oldu\u011fu bir yerde, yine de konu\u015fma ihtiyac\u0131n\u0131n kendini hat\u0131rlatmas\u0131. Bu yaz\u0131 san\u0131r\u0131m tam da bu gerilimin etraf\u0131nda dolan\u0131yor. Doland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de yazar\u0131 nerede kesmesi gerekti\u011fini bir t\u00fcrl\u00fc kestiremiyor :=) <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" 1960\u2019larda Nijerya\u2019da demiryolu ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 giderek bozulmaya ba\u015fl\u0131yor. Trenler gecikiyor, hizmet kalitesi d\u00fc\u015f\u00fcyor, yolculuklar zorla\u015f\u0131yor. \u0130lk bak\u0131\u015fta beklenen tepki a\u00e7\u0131k: yolcular\u0131n \u015fikayet etmesi, itiraz etmesi, ses…<\/p>\n