{"id":2510,"date":"2026-01-19T09:37:51","date_gmt":"2026-01-19T06:37:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/?p=2510"},"modified":"2026-01-23T09:46:14","modified_gmt":"2026-01-23T06:46:14","slug":"gocen-ve-geri-donmeyen-beyinler-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/2026\/01\/19\/gocen-ve-geri-donmeyen-beyinler-uzerine\/","title":{"rendered":"G\u00f6\u00e7en ve geri d\u00f6nmeyen beyinler \u00fczerine"},"content":{"rendered":"\n

Son y\u0131llarda akademik hareketlilik tart\u0131\u015fmalar\u0131nda s\u0131k\u00e7a duydu\u011fumuz bir c\u00fcmle var:
\u201cArt\u0131k beyin g\u00f6\u00e7\u00fc yok, beyin dola\u015f\u0131m\u0131 var.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu c\u00fcmle kula\u011fa rahatlat\u0131c\u0131 geliyor. Kimse kaybetmiyor, herkes kazan\u0131yor. Bilgi \u00fclkeler aras\u0131nda serbest\u00e7e dola\u015f\u0131yor. Az geli\u015fmi\u015f ve geli\u015fmekte olan \u00fclkeler, geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerin sundu\u011fu t\u00fcm imk\u00e2nlardan yararlan\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar deneyim kazan\u0131p memleketlerine d\u00f6n\u00fcyor ve oralar\u0131 kalk\u0131nd\u0131r\u0131yor. K\u00fcresel Kuzey bu anlat\u0131da neredeyse do\u011fal bir \u00f6\u011fretici g\u00fc\u00e7 gibi konumlan\u0131yor. K\u00fcresel G\u00fcney\u2019i s\u00fcrekli besleyen, geli\u015ftiren, ileri ta\u015f\u0131yan bir merkez. G\u00f6\u00e7 art\u0131k bir sorun de\u011fil de, yersen ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir f\u0131rsat.<\/p>\n\n\n\n

Peki ger\u00e7ekten \u00f6yle mi?<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u015eu an d\u00fcnya kadar i\u015fim var ama blogumu a\u00e7t\u0131m ve bir preprint ile ilgili blog yaz\u0131yorum. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc bu preprintte on alt\u0131 y\u0131ll\u0131k k\u00fcresel veriyi kullanarak g\u00f6\u00e7 bilgisini analiz etmi\u015fler. Sonra da bu iyimser anlat\u0131n\u0131n \u00f6zellikle T\u00fcrkiye gibi \u00fclkeler i\u00e7in fazlas\u0131yla eksik oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015fler. Daha da \u00f6nemlisi, bu eksikli\u011fin yap\u0131sal oldu\u011funu bulmu\u015flar. \u0130\u015fte makalenin k\u00fcnyesi:<\/p>\n\n\n\n

\n

Herman A, Andersen JP & Nielsen MW. (2024). Brain drain outweighs brain circulation between the Global North and South. doi: 10.31219\/osf.io\/a7fcm<\/a> <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Herman, Andersen ve Nielsen\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, son y\u0131llarda akademik hareketlili\u011fi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yayg\u0131n bi\u00e7imde kullan\u0131lan \u201cbeyin dola\u015f\u0131m\u0131\u201d anlat\u0131s\u0131n\u0131 ampirik olarak test etmeyi ama\u00e7l\u0131yor. Yazarlar, uluslararas\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131 hareketlili\u011finin ger\u00e7ekten kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ve dengeli bir dola\u015f\u0131m m\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131, yoksa \u00f6zellikle K\u00fcresel G\u00fcney \u00fclkeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan h\u00e2l\u00e2 bask\u0131n bi\u00e7imde bir beyin g\u00f6\u00e7\u00fc m\u00fc s\u00f6z konusu oldu\u011funu sorguluyor. Bu ama\u00e7la Web of Science verilerine dayanan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli bir bibliyometrik veri seti kullan\u0131l\u0131yor ve 2008-2015 aras\u0131nda akademik kariyerine ba\u015flam\u0131\u015f yakla\u015f\u0131k 12 milyon ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n ilk yedi y\u0131ll\u0131k hareketlilikleri izleniyor. \u00c7al\u0131\u015fma, kal\u0131c\u0131 g\u00f6\u00e7, geri d\u00f6n\u00fc\u015f, ziyaret\u00e7i hareketlili\u011fi ve \u00e7oklu aidiyetler aras\u0131nda ayr\u0131m yaparak, beyin g\u00f6\u00e7\u00fc ile beyin dola\u015f\u0131m\u0131 s\u00fcre\u00e7lerini birbirinden ay\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Makalenin temel bulgusu, akademik hareketlilik artsa da bu art\u0131\u015f\u0131n simetrik olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnde. K\u00fcresel Kuzey \u00fclkeleri, \u00f6zellikle en y\u00fcksek performans dilimindeki ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirgin ve artan bir net kazan\u00e7 elde ederken, K\u00fcresel G\u00fcney \u00fclkeleri net kay\u0131p ya\u015f\u0131yor. Bu kay\u0131p en \u00e7arp\u0131c\u0131 bi\u00e7imde en \u00fcst y\u00fczde birlik at\u0131f grubunda yo\u011funla\u015f\u0131yor; yani hareketlilik ortalama ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan ziyade en g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ve en etkili bilim insanlar\u0131n\u0131 kaps\u0131yor. Ziyaret\u00e7i pozisyonlar ve s\u0131n\u0131rl\u0131 geri d\u00f6n\u00fc\u015fler mevcut olsa da, bunlar\u0131n hacmi kal\u0131c\u0131 g\u00f6\u00e7\u00fcn yaratt\u0131\u011f\u0131 kayb\u0131 telafi etmeye yetmiyor. Bu nedenle yazarlar, beyin dola\u015f\u0131m\u0131 anlat\u0131s\u0131n\u0131n K\u00fcresel G\u00fcney a\u00e7\u0131s\u0131ndan dengeleyici bir mekanizma sundu\u011fu varsay\u0131m\u0131n\u0131n verilerle desteklenmedi\u011fini savunuyor. O s\u0131rada en etkili beyinlerini kaybetmi\u015f \u00fclkeler “alla alla bizim \u00fcniversitelerimiz neden hi\u00e7 ilk 100’e giremiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc biz \u00e7ok k\u00f6t\u00fcy\u00fcz ondan” diye anlat\u0131lar \u00fcretiyor. <\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fma ayr\u0131ca K\u00fcresel G\u00fcney\u2019in kendi i\u00e7inde de hiyerar\u015fik bir yap\u0131 bulundu\u011funu g\u00f6steriyor. Japonya, G\u00fcney Kore ve Singapur gibi baz\u0131 \u00fclkeler, K\u00fcresel Kuzey\u2019e ara\u015ft\u0131rmac\u0131 g\u00f6ndermelerine ra\u011fmen G\u00fcney i\u00e7inden yetenek \u00e7ekerek bu kayb\u0131 k\u0131smen telafi edebilirken, T\u00fcrkiye, Brezilya, Hindistan ve \u0130ran gibi \u00fclkeler hem K\u00fcresel Kuzey\u2019e g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde ara\u015ft\u0131rmac\u0131 kaybediyor hem de G\u00fcney i\u00e7i dola\u015f\u0131mdan s\u0131n\u0131rl\u0131 fayda sa\u011fl\u0131yor. Yazarlar, kullan\u0131lan y\u00f6ntemin baz\u0131 geri d\u00f6n\u00fc\u015f bi\u00e7imlerini ka\u00e7\u0131rabilece\u011fini kabul etmekle birlikte, yapt\u0131klar\u0131 duyarl\u0131l\u0131k analizlerinin ger\u00e7ek beyin g\u00f6\u00e7\u00fc etkisinin rapor edilenden daha zay\u0131f de\u011fil, muhtemelen daha g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu g\u00f6sterdi\u011fini belirtiyor. Sonu\u00e7 olarak makale iyimser beyin dola\u015f\u0131m\u0131 s\u00f6ylemine temkinli yakla\u015f\u0131lmas\u0131 ve k\u00fcresel akademik hareketlili\u011fin g\u00fc\u00e7 ili\u015fkileri ba\u011flam\u0131nda yeniden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gerekti\u011fini vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n

Peki \u201cnas\u0131l olsa geri d\u00f6nerler\u201d varsay\u0131m\u0131 neden i\u015flemiyor?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Beyin dola\u015f\u0131m\u0131 anlat\u0131s\u0131n\u0131n en temel varsay\u0131m\u0131 \u015fu: Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yurt d\u0131\u015f\u0131na gider, deneyim kazan\u0131r, a\u011f kurar ve bir noktada geri d\u00f6ner ya da \u00fclkesine katk\u0131 sa\u011flar. Ger\u00e7ekte olan ise daha karma\u015f\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Veriler, geri d\u00f6n\u00fc\u015flerin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu ve geri d\u00f6nenlerin \u00e7o\u011fu zaman en \u00fcst performans grubundan gelmedi\u011fini g\u00f6steriyor. En g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, en rekabet\u00e7i ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar i\u00e7in geri d\u00f6n\u00fc\u015f giderek cazip bir se\u00e7enek olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yor. Bu durum bireysel tercihlerle a\u00e7\u0131klanabilecek bir meseleden \u00e7ok \u00fclkeler ve kurumlar aras\u0131ndaki yap\u0131sal cazibe farklar\u0131yla ilgili. <\/p>\n\n\n\n

\u00dccret d\u00fczeyi, ara\u015ft\u0131rma altyap\u0131s\u0131, akademik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, d\u00f6n\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmas\u0131 y\u00fcksek ihtimalli bezdiri politikalar\u0131, y\u00fckselme ve kadro g\u00fcvencesi, uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011fi olanaklar\u0131 ve akademik de\u011ferlendirme pratikleri bu farklar\u0131 birlikte \u00fcretiyor. Geri d\u00f6nmeme karar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman tek bir nedene de\u011fil, bu unsurlar\u0131n bir arada olu\u015fturdu\u011fu toplam ko\u015fullara dayan\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Rahatlat\u0131c\u0131 anlat\u0131lardan \u00e7\u0131kmak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u201cBeyin dola\u015f\u0131m\u0131\u201d s\u00f6ylemi cazip \u00e7\u00fcnk\u00fc kimseyi rahats\u0131z etmiyor. Yap\u0131sal e\u015fitsizlikleri g\u00f6r\u00fcnmez k\u0131l\u0131yor, kayb\u0131 n\u00f6tr bir harekete indiriyor. Oysa her dola\u015f\u0131m e\u015fit de\u011fil. Her gidi\u015f geri d\u00f6n\u00fc\u015f vaadi ta\u015f\u0131m\u0131yor. T\u00fcrkiye i\u00e7in sorun insanlar\u0131n gitmesi de\u011fil. Sorun, en iyilerin gitmesi ve geri gelmemesi. <\/p>\n\n\n\n

Hala i\u00e7eride olana hakk\u0131n\u0131 vermek…<\/em><\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de h\u00e2l\u00e2 rahats\u0131z edici ko\u015fullara ra\u011fmen i\u015fini iyi yapmaya \u00e7al\u0131\u015fan, ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ve e\u011fitimi merkeze almaya direnen \u00e7ok say\u0131da insan var. Ancak etraf\u0131mda pes etmeyenlerin say\u0131s\u0131n\u0131n giderek azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ink\u00e2r etmek zor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n gardlar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli g\u00fc\u00e7l\u00fc tutmalar\u0131n\u0131 gerektiren \u00e7ok say\u0131da etken var ve ara\u015ft\u0131rma birinci \u00f6ncelik olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, i\u015fi gerekti\u011fi gibi yapabilmek giderek g\u00fc\u00e7le\u015fiyor. Bu durum yaln\u0131zca bireyleri yormuyor; kurumlar\u0131n niteli\u011fini de a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131yor. Meydan\u0131 kumda oynayanlara b\u0131rakmak istemeseler bile, bir\u00e7ok insan sonunda vazge\u00e7meyi se\u00e7iyor. Ve gidiyor. Bug\u00fcn bu gidi\u015fi yarg\u0131layabilecek bir konumda oldu\u011fumuzu da sanm\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

Bu nedenle sorun yaln\u0131zca gidenleri geri d\u00f6nd\u00fcrmeye y\u00f6nelik, b\u00fcy\u00fck b\u00fct\u00e7eli ve vitrinlik ara\u015ft\u0131rma programlar\u0131 \u00e7er\u00e7evesine s\u0131\u011fd\u0131r\u0131labilecek bir sorun de\u011fil. As\u0131l ihtiya\u00e7, h\u00e2lihaz\u0131rda burada kalanlar\u0131 kaybetmemek i\u00e7in politika temelli, g\u00fcndelik akademik hayat\u0131 do\u011frudan etkileyen bir iyile\u015fme. \u00c7\u00fcnk\u00fc y\u00fcksek fonlu programlarla gelenlerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131, bu programlar\u0131n sundu\u011fu imk\u00e2nlardan yararland\u0131ktan sonra yeniden K\u00fcresel Kuzey\u2019e d\u00f6n\u00fcyor. Geriye ise \u00e7o\u011fu zaman de\u011fi\u015fmeyen yap\u0131lar ve i\u00e7eride y\u00fck\u00fc s\u0131rtlanan, y\u0131pranan insanlar kal\u0131yor. Sonra onlar da gidiyor. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Son y\u0131llarda akademik hareketlilik tart\u0131\u015fmalar\u0131nda s\u0131k\u00e7a duydu\u011fumuz bir c\u00fcmle var:\u201cArt\u0131k beyin g\u00f6\u00e7\u00fc yok, beyin dola\u015f\u0131m\u0131 var.\u201d Bu c\u00fcmle kula\u011fa rahatlat\u0131c\u0131 geliyor. Kimse kaybetmiyor, herkes kazan\u0131yor.…<\/p>\n

Devam\u0131n\u0131 okuyunG\u00f6\u00e7en ve geri d\u00f6nmeyen beyinler \u00fczerine<\/span><\/a><\/div>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-2510","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","entry"],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2510","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2510"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2510\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2534,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2510\/revisions\/2534"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2510"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2510"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.zehrataskin.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2510"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}