Kimin tezi, kimin araştırması, kimin makalesi?

Tezden çıkan yayınlarda yazarlık hakları ve sıralamaları hakkında

Son yıllarda en çok tartışılan konulardan biri yazarlık türleri. Kimler yazar olmayı hak eder, yazar sıralamasına nasıl karar verilir, kim karar verir, tezden çıkan yayınlarda hak sahibi kimdir, yazarlar kim olabilir, sıralaması nasıl olabilir vs. Herkesin bu konuda fikri var. Herkesin bu konudaki fikri kendi uygulama alanı veya kendi danışmanından/deneyiminden edindiği bilgiye dayanıyor. Peki otorite kuruluşlar ne diyor ona bir bakalım.

Kısaca özetlersek APA zamanında demiş ki tezden çıkan yayınlarda ilk yazarlık “genellikle” öğrencinin olmalıdır. Ayrıca:

• Tez danışmanı için yalnızca ikinci yazarlık kabul edilebilir.
• Danışmanın birincil değişkenleri belirlemesi veya önemli yorumlayıcı katkılarda bulunması veya veri tabanını sağlaması durumunda ikinci yazarlık zorunlu kabul edilebilir.
• İlgi alanını belirleyen veya tasarım/ölçüm prosedürlerinin geliştirilmesinde önemli ölçüde yer alan veya yayınlanan raporun yazılmasına önemli ölçüde katkıda bulunan danışmanlar nezaket gereği ikinci yazar yapılabilir.
• Danışmanın yalnızca teşvik, fiziksel olanak, mali destek, eleştiri veya editoryal katkı sağlaması durumunda ikinci yazarlık kabul edilemez.

Şimdi diyebilirsiniz ki “hoca hocaaağğ, bu teee 1983. APA şimdilerde ne diyor?” Haklısınız. APA bu kuralları biraz daha genişletmiş. Zira bilim artık proje tabanlı ve pek çok projede lisansüstü öğrenciler çalışıyor. Lisansüstü tezleri de projelerin çıktıları haline geldi (aslında bana göre öğrenciler ve yetişmiş insan kaynağı çıktı, tezler bunun aracısı). Hal böyle olunca da daha detaylı bir tanımlama gerekiyor. APA yazarlık tanımlamasında projelerden üretilen tezler için şöyle bir ekleme yapılmış “... proje sırasında göreceli katkılarda değişiklik yapılması durumunda, ortak çalışanların yazarlık kredisini yeniden değerlendirmesi ve sıralaması gerekebilir. Bu durum özellikle öğrencilerin başlangıçta tahmin edilenden daha yoğun bir denetime ihtiyaç duyduğu, öğrencinin mevcut eğitim düzeyinin kapsamı dışında ek analizlerin gerekli olduğu (Fisher, 2003) veya öğretim üyelerinin katkı düzeyinin yüksek olduğu hoca-öğrenci işbirliklerinde geçerlidir.” (APA Publication Manual, 6. bs, s. 18). Aynı kitapta yazar sıralaması için de çok detaylı açıklama yapılmış:

… Göreli statü (yani bölüm başkanı, öğretim üyesi, öğrenci) yazarlık sırasını belirlememelidir. Doktora çalışmasının öğrenciler tarafından geliştirilen bağımsız ve orijinal bir katkıyı temsil etmesi beklendiğinden, nadir durumlar dışında, öğrenciler büyük ölçüde tezlerine dayanan çok yazarlı makalelerin baş yazarı olarak listelenmelidir. Doktora tezinin diğer araştırmacıları içeren bir çalışma koleksiyonunun parçası olarak yayınlanması durumunda, doktora öğrencisinin ilk yazarlığına ilişkin olağandışı istisnalar ortaya çıkabilir (Fisher, 2003). Öğrencilerin yüksek lisans düzeyinde veya diğer doktora öncesi araştırmalarda baş yazarlığa hak kazanıp kazanmadıkları, araştırmaya yaptıkları spesifik katkılara bağlı olacaktır. Yüksek lisans düzeyindeki öğrenciler bir çalışmaya birincil katkı yaptıklarında ilk yazar olarak listelenmelidirler. Öğrenciler birincil bilimsel katkı sağlamak için gerekli becerileri kazanmaya yeni başladıklarında, fakülte kaynaklı bir proje üzerinde işbirliği yoluyla bu becerileri öğrenme fırsatını içeren yüksek lisans tezleri yürütebilirler. Bu gibi durumlarda yazarlık, öğrenci ve öğretim üyesinin projeye olan göreceli katkılarına göre belirlenmelidir (Fisher, 2003).

s. 19

APA’nın detaylandırmasına göre katkı düzeyi yazar sırasına etki edebilir. Ancak herhangi bir projeye bağlı yürütülmeyen çalışmalarda en büyük katkının tezin sahibi, yani öğrenci tarafından yapılması beklenir.

Bu noktada bir diğer tartışma konusu da şu: “Öğrenci tezi makaleye dönüştürdüğümün bile farkında değil. Kabul alınca öğrendi. Makale çıktısı bana ait” savunması doğru değil. Yine APA yazarlık etiğine göre son kopya üzerinde tüm yazarların anlaşmış olması ve son kopyayı tüm yazarların görmüş olması şart. Aksi takdirde makaleler yayınlanamaz. Dergilerle yazışma yazarı arasındaki sözleşme bunun için var. Örneğin, aşağıdaki sözleşme benim en son Springer Nature ile imzaladığım sözleşmenin imza kısmı. Kendi adıma değil, tüm yazarlar adına imzalıyorum. Dolayısıyla tüm haklar da sorumluluk da hepimizde, sadece bende değil.

E kural mı koysak?

Hemen aklınıza “tezden çıkan yayınlar için yazar sıralaması ilkeleri” belirleyelim gibi bir şey gelmiş olabilir. Bunun o kadar kolay olmadığını baştan söylemeliyim. Her düzeyde bilimsel iletişim dersi verilen kendi bölümümde bile standart bir uygulama yok. Çünkü bilimsel pratikler çok farklı. Her çalışma alanının veya akademisyenin yöntemi farklı. Proje bazlı yapılan çalışmalarla diğerlerinin uygulamaları farklı. Dolayısıyla ilkemiz şudur, böyle olmalıdır kurallarına bağlamak faydadan çok zarar getirir. Ancak yapılabilecek bir şey var. O da şu: Author credit kısmının çok detaylı ve doğru şekilde yazılması (aşağıda Twitter’da bu konudaki söylenmelerimden bi kuple var. Onun sonu da böyle bitiyor).

CRediT (Contributor Roles Taxonomy) 

NISO’nun belirlediği 14 rol var. Hepsinin detayı bağlantıdan erişilebilir durumda: https://credit.niso.org/ Bunlar: Kavramsallaştırma, veri toplama, analiz, fon sağlama, araştırma, yöntem, proje yönetimi, kaynak bulma, yazılım sağlama, danışmanlık, doğrulama, görselleştirme, ilk taslak yazımı, yazım-düzeltme

Peki uygulamada nasıl görünüyor derseniz şöyle:

Elbette bu da benim seçtiğim uygulama. Her danışmanın yoğurt yiyişi farklıdır diyor, yine de güç dengesinin hayli bozuk olduğu akademide neler yapılması gerektiğini makul şekilde listelemiş aşağıdaki yazıdaki tavsiyeler ile bitiriyorum.