Çıkış, ses çıkarma ve sadakat üzerine…

1960’larda Nijerya’da demiryolu taşımacılığı giderek bozulmaya başlıyor. Trenler gecikiyor, hizmet kalitesi düşüyor, yolculuklar zorlaşıyor. İlk bakışta beklenen tepki açık: yolcuların şikayet etmesi, itiraz etmesi, ses çıkarması. Ama olan bu değil. En çok rahatsız olan ve bunu yapabilecek imkâna sahip olanlar konuşmak yerine gitmeyi tercih ediyor. Otobüslere, kamyonlara, daha pahalı ve çoğu zaman daha güvensiz alternatiflere yöneliyorlar. Demiryolları ise giderek daha az şikayet alıyor. Kalan yolcular ya daha az talepkâr ya da başka seçeneği olmayan kişiler. Yönetim için tablo yanıltıcı biçimde sakinleşiyor. Oysa sistem düzelmiyor, aksine daha da bozuluyor. Çünkü sorunu görenler artık orada değil. En güçlü geri bildirim kaynağı sessizce kaybolmuş durumda.

Bu tuhaf durum bir ekonomistin dikkatini çekiyor. Çünkü burada bir sistem bozuluyor ama bu bozulma onu düzeltmesi gereken baskıyı üretmiyor. Tam tersine, bozulma sessizlikle birlikte ilerliyor. Bu gözlem, daha sonra iktisatçı Albert O. Hirschman’ın kurumların ve örgütlerin neden bazen yıllarca düzelmeden kalabildiğini açıklayan çerçevesinin çıkış noktasını oluşturuyor.

Exit, Voice, and Loyalty

Son dönemde bir doktora savunması, son aşamasına gelmiş ve oldukça disiplinlerarası bir çerçeveye oturttuğumuz bir proje ve henüz başında olan yeni bir doktora tez önerisi nedeniyle çok farklı alanlardan eser okudum. Kurumların işleyişiyle ilgili okuduklarımın bazılarının altını o kadar çok çizdim ki blogumun bu yılki kotası dolmuş bile olabilir. Bu kitaplardan biri de Exit, Voice, and Loyalty.

Kitap ilk bakışta firmalar, örgütler ve devletler üzerine yazılmış klasik bir iktisat çalışması gibi duruyor. Oysa çok daha temel bir sorunun peşinde. Bir sistem bozulduğunda içindekiler ne yapar? Konuşur mu, gider mi, yoksa kalıp susar mı? Hirschman bu soruyu üç kavram üzerinden ele alıyor: çıkış, ses çıkarma ve sadakat.

Kitap boyunca Hirschman, bu üç tepki biçiminin birbirleriyle nasıl etkileşime girdiğini, hangi koşullarda hangisinin baskın hale geldiğini ve bu dengenin bozulmasının ne tür sonuçlar ürettiğini tartışıyor. En önemlisi de şunu gösteriyor: Sorunların kalıcı hale gelmesi çoğu zaman bilgi eksikliğinden ya da kötü niyetten değil, bu tepki mekanizmalarının nasıl çalıştığından kaynaklanıyor.

Bu yüzden bu kitabı yalnızca iktisat ya da siyaset bilimi literatürünün bir parçası olarak değil, akademiyi düşünmek için de güçlü bir mercek olarak okumak mümkün. Ya da belki ben her şeye akademi gözlüğüyle bakmayı tercih ediyorum. Bu yazı da Hirschman’ın kurduğu bu kavramların bende ne düşündürdüğüyle ilgili.

Exit: Geri çekilme veya gerçek çıkış

Exit, sistemden çıkmak ya da geri çekilmek olarak yorumlanabilir. Bu çıkış bazen açık ve radikal, bazen ise sessiz ve kademeli. Akademide her iki biçimi de görmek mümkün ve ikisi de bana aynı yapısal sorunun farklı yüzleri gibi geliyor.

Gerçek çıkışı ben bağın kopması olarak okudum. Başka bir ülkeye gitmek, başka bir kuruma geçmek ya da akademiden tamamen ayrılmak bu kapsama giriyor. Bunlar yüksek maliyetli kararlar. Kariyer, kimlik ve birikmiş sembolik sermaye kaybı anlamına geliyor. Bu yüzden herkes için mümkün değil. Ayrıca bu tür çıkışlar çoğu zaman sistemin bir sorunu olarak değil, bireysel bir tercih olarak anlatılıyor. “Zaten akademiye uygun değildi” ya da “başka bir yol seçti” gibi cümlelerle çerçeveleniyor. Böylece sistem en güçlü eleştiri kaynaklarından birini kaybettiğini fark etmeden yoluna devam edebiliyor.

Ama akademide çok daha yaygın olan çıkış biçimi bu değil gibi bir taraftan da. Daha sık karşılaşılan, sistemin içinde kalırken yapılan kısmi geri çekilme. Tartışmalardan uzak durmak, belirli konulara girmemek, riskli işbirliklerinden kaçınmak, konuşmamayı tercih etmek. İnsanlar akademide kalıyor ama akademinin bazı alanlarından çekiliyor. Bu geri çekilme birey için kısa vadede koruyucu olabilir. Enerjiyi, zamanı ve itibarı muhafaza etmeyi sağlıyor. Ancak yaygınlaştığında sistem için hayati bir geri bildirim mekanizmasını da ortadan kaldırıyor.

Bu noktada sessizlik yanıltıcı. En çok sorunu görenler ya tamamen çıkıyor ya da sessizce geri çekiliyor. Geriye kalanlar ise çoğu zaman daha az talepkâr ya da başka seçeneği olmayan kişiler. Ortaya çıkan sakinlik kolayca memnuniyetle karıştırılabiliyor. Oysa sorun çözülmüş değil. Sadece artık dile getirilmiyor.

Bu nedenle akademide çıkışı yalnızca “gitmek” olarak düşünmek bana eksik geliyor. Asıl yıpratıcı olan, kalıp çekilmek. Konuşmadan kalmak, itiraz etmeden devam etmek, sorunları görüp sessizleşmek. Bu haliyle bireysel bir tercih olmaktan çıkıyor, sistemin kendisini şekillendiren bir tepkiye dönüşüyor.

Voice: Ses çıkarmak ama hangi koşullarda?

Ses çıkarmak sistemden çıkmadan itiraz etmek, rahatsızlığı dile getirmek, konuşmak demek. İlk bakışta akademi için en makbul tepki biçimi bu gibi duruyor. Eleştirel düşünce, tartışma kültürü ve akademik özgürlük gibi kavramlar akademinin kendisini tanımlarken en çok başvurduğu kavramlar. Bu yüzden ses çıkarmanın akademide güçlü bir karşılığı olması bekleniyor.

Halbuki sistemin içindeyseniz, ses çıkarma işinin akademide sanıldığı kadar serbest bir alan olmadığını da bilirsiniz. Ses çıkarmak mümkün ama her koşulda değil. Kimin konuştuğu, ne zaman konuştuğu ve hangi bağlamda konuştuğu son derece belirleyici. Aynı söz, farklı bir konumdan geldiğinde bambaşka tepkilerle karşılanabiliyor. Bu yüzden ses çıkarmak çoğu zaman yalnızca entelektüel bir tercihten kaynaklanmıyor, ciddi bir risk hesabına dönüşüyor.

Bana kalırsa burada önemli olan bir başka nokta da çıkarılan sesin çoğu zaman hızla kişiselleştirilmesi. Yapısal bir soruna işaret eden eleştiriler bile kısa sürede bireysel bir rahatsızlık, kişisel bir problem ya da “uyumsuzluk” olarak etiketlenebiliyor. Böyle olunca ses çıkaran kişi, tartışmanın konusu olmaktan çıkıp tartışmanın kendisi haline geliyor. Bu da ses çıkarmanın bedelini belirgin biçimde artırıyor.

Bu koşullarda ses çıkarmanın neden sınırlı kaldığını anlamak zor değil. İnsanlar konuşuyor, ama ölçerek konuşuyor. Konuşuyor, ama her şeyi değil. Konuşuyor, ama tam da en kritik noktada susmayı tercih ediyor. Böylece ortada bir ses varmış gibi görünüyor ama bu sesin dönüştürücü gücü giderek zayıflıyor.

Çıkış bölümünde yazdıklarımla birlikte düşündüğümde, ses çıkarmanın akademide neden çoğu zaman tek başına işe yaramadığını daha iyi anlıyorum. Çünkü çıkışın bu kadar yaygın olduğu, geri çekilmenin bu kadar normalleştiği bir yerde, ses de yalnız kalıyor. Ses çıkaranlar azalıyor; kalanlar ise giderek daha dikkatli, daha temkinli ve daha yalnız konuşuyor.

Bu yüzden akademide ses çıkarmayı yalnızca “konuşmak” olarak değil, hangi koşullarda konuşmanın mümkün kılındığı üzerinden düşünmek gerekiyor. Bana göre asıl mesele akademide ses çıkarmanın neden bu kadar zahmetli ve neden bu kadar pahalı olduğu.

Loyalty: Kalmak ama susmak

Sadakat çoğu zaman en az sorgulanan tepki biçimi. Akademide de öyle. Kalmak, devam etmek, sistemi terk etmemek genellikle olumlu bir tutum gibi sunuluyor. Sabırla beklemek, zamana yaymak, çatışmadan kaçınmak olgunlukla, deneyimle, hatta sorumluluk duygusuyla ilişkilendiriliyor. Bu yüzden sadakat ilk bakışta en makul seçenek gibi durabiliyor.

Ama biraz yakından bakınca, sadakatin her zaman aktif ve bilinçli bir bağlılık anlamına gelmediği görülüyor. Akademide sadakat çoğu zaman açık bir destekten çok, sessizlikle kendini gösteriyor. Konuşmamak, itiraz etmemek, yanlış zamanda yanlış yerde durmamak. Sistemle açık bir çatışmaya girmeden, sorunları görüp idare etmeyi tercih etmek. Bu haliyle sadakat, kalmak ama ses çıkarmamak anlamına geliyor.

Bana kalırsa sadakatin en kritik yanı, ses çıkarmayla kurduğu ilişki. Sadakat belirli bir noktaya kadar konuşmaya zaman kazandırabilir. İnsanlar hemen çıkmak yerine kalır, sistemi içeriden düzeltme ihtimalini tartar. Ama bu nokta aşıldığında sadakat, ses çıkarmanın önünde bir engel haline gelmeye başlıyor. Konuşmak yerine beklemek, itiraz etmek yerine susmak alışkanlığa dönüşüyor. Böylece sadakat, dönüşümü mümkün kılan bir tutum olmaktan çıkıp, statükoyu koruyan bir mekanizmaya evriliyor.

Akademide bunun çok tanıdık örnekleri var. Sorunlar biliniyor ama “şimdi sırası değil”. Yanlışlar fark ediliyor ama “zamanla düzelir”. Yapısal meseleler konuşuluyor ama “ortam uygun değil”. Bu erteleme hali uzadıkça sessizlik normalleşiyor. Sadakat de eleştirel bir duruşun değil, uyumun adı haline geliyor.

Bu noktada sadakat, çıkış ve ses çıkarma arasında garip bir denge kuruyor. Çıkışın maliyeti yüksek olduğu için insanlar kalıyor. Ses çıkarmanın bedeli ağır olduğu için susuyor. Geriye kalan şey, hareket etmeyen ama çözülen bir yapı oluyor.

Neden bir şeyler düzelmiyor?

(bu bölümün fonunda Nijerya tren sistemine gönderme olarak Fikri Karayel’den trenler çalıyor)

Bu üç tepki biçimini birlikte düşündüğümde akademide neden pek çok sorunun yıllarca değişmeden kaldığı daha anlaşılır hale geliyor. Çıkış var ama çoğu zaman sessiz. Ses çıkarmak mümkün ama pahalı. Sadakat ise çoğu zaman susmakla eş anlamlı. Böyle bir dengede sistem kendisini onaracak geri bildirimi üretmekte zorlanıyor. Dışarıdan bakıldığında bu durum istikrar gibi görünebiliyor. Oysa bu istikrar sorunların çözüldüğünü değil, konuşulmadığını gösteriyor.

Bu yüzden akademide sorunların kalıcılığı bana çoğu zaman bilgi eksikliğiyle ya da kötü niyetle açıklanabilir gibi gelmiyor. Asıl mesele, bu sorunlara verilen tepkilerin yapısı. Çıkışın, ses çıkarmanın ve sadakatin nasıl mümkün kılındığı.

Bu yazıyı bir reçete sunmak için yazmadım. Açıkçası neden yazdığımı ben de çok bilmiyorum. Sanırım akademiye alıştığım yerden değil, biraz daha dışarıdan bakmayı denemek için yazdım. Çıkış, ses çıkarma ve sadakat kavramları, akademide olup biteni anlamak için bana farklı bir düşünme alanı açtı.

Belki de mesele daha çok konuşmak ya da daha çok kalmak değil. Hangi koşullarda konuşabildiğimiz, hangi koşullarda kalabildiğimiz ve ne zaman sessizleştiğimiz. Bazen ses çıkardığını, hatta nihayet duyulduğunu sandığın bir anda, duyulanın söylediklerin değil de sayende açılan fırsatlar olduğunu fark etmek. O fırsatların kimlere yaradığını görmek. Bu süreçte kendi konumunu, sistemin içindeki yerini yeniden düşünmek.

Ve tam bu noktada, çıkışı yeniden, belki bu sefer çok daha güçlü bir şekilde düşünmek. Buna rağmen, ya da belki tam da bu yüzden, içindeki uyumsuzun hâlâ ses çıkarman gerektiğini fısıldaması. Susmanın daha güvenli, gitmenin daha temiz olduğu bir yerde, yine de konuşma ihtiyacının kendini hatırlatması. Bu yazı sanırım tam da bu gerilimin etrafında dolanıyor. Dolandığı için de yazarı nerede kesmesi gerektiğini bir türlü kestiremiyor :=)